انجمن نویسندگان و شاعران ایران (انوشا)

بسم الله الرحمن الرحیم

درباره مقام زن در ادبیات فارسی سخن‌ها گفته شده
نمونه بارزی از آن را در شاهنامه مشاهده می کنیم.

بدو گفت هركس كه بانو تويي
به ايران و چين،پشت و بازو تویی

البته در آثار ادبی دیگر مانند بوستان و گلستان سعدی نیز رد پای بانوان به چشم می آید

ز بیگانگان چشم زن کور باد
چو بیرون شد از خانه در گور باد

هرچند به دلیل شرایط فرهنگی و اجتماعی زنان مانند مردان دست به قلم نداشته و کتاب‌های زیادی به یادگار نذاشته اند اما در کتاب‌ها یادگار ماندند.

زنان در جایگاه‌های مختلفی بر خطوط نقش نگاردند.

نخست در جایگاه مادر بودند که تمامی ادبیان آن را بالا داشته و بالا نگاشته.
عشق به مادر و احترام و عزت از کلمات جاری می شود.

ز گیتی همی پند مادر نیوش
به بد تیز مشتاب و چندین مکوش
*فردوسی

جایگاه دوم همسر بودن است که با توجه به موقعیتی تغییراتی داشته.
مثلا فردوسی شاعر بزرگ ایرانی در شاهنامه خود زنان را بست ستوده و بلند مرتبه دانسته
اما در متون سعدی گاه نظر متفاوتی می‌بینیم...

چو زن راه بازار گیرد بزن

وگرنه تو در خانه بنشین چو زن

بسیاری از اهل ادب و تاریخ این تفاوت را نقد کرده‌اند و نظراتی دادند. گروهی از آنان شعر سعدی را شوخی با زنان می‌دانند اما دیگر نظرات هم شنیده می‌شود.

دکتر نجم الدین گیلانی عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی نقل می کنند این تعبیر می تواند نشان تفاوت در زندگی زناشویی این دو ادیب باشد. فردوسی شاعری است که همسری هم قدم و مهربان دارد اما سعدی را همسری بود که در سخن و سیرت و رفتار زشتی داشت و در همقدمی بیراهِ می‌رفت.

فرهنگ عامیانه ایرانی، زن سعدی شهرت منفی و طنزآلودی پیدا کرده و بنوعی ضرب المثل شده است. اتفاقاً حکایتی در گلستان نقل شده که سر نخ قضیه را به دست می دهد. طبق این حکایت، سعدی زمانی به اسارت فرنگ در می آید و او را همراه جهودان در خندق طرابلس به کار گل وا می دارند. یکی از رؤسای حلب که سابقه آشنایی با او داشته، در ازای ده دینار اسباب آزادی وی را فراهم می آورد و او را با خود به حلب برده، دختر خویش را با کابین صد دینار به عقدش در می آورد؛ دختری بدخوی، ستیزه روی، نافرمانبردار که شروع به زبان درازی و سرکوفت به سعدی کرده که «تو آن نیستی که پدر من تو را از قید فرنگ به ده دینار خلاص داد؟!» و سعدی پاسخ می دهد که «بلی به ده دینارم از قید فرنگ خلاص کرد و به صد دینار در دست تو گرفتار!»

همینطور که ما این مسئله را در اهمیت بهار پدر پروین به زنان و پیشرفت آنان می بینیم که این نیز ریشه در رابطه زناشویی موفق او دارد.
بعد از بررسی زنان در جایگاه مادر و همسر به بانوان در افسانه‌ها نگاه می کنیم. منظور از بانوان در افسانه‌ها پریان و جادوگران هستند. که اشاره به زنان زیبایی دارند که بر سر راه مردان قرار می گیرند در ادبیات اعتقاد است که اگر بانوی پری رویی در زندگی مردی پهلوان قرار بگیرد او را از پیشرفت باز می دارد نمونه بارز آن را در هفت خان رستم می شود مشاهده کرد.

یکى طاس مى بر کفش بر نهاد
ز دادار نیکى دهش کرد یاد
چو آواز داد از خداوند مهر
دگرگونه‏تر گشت جادو بچهر

نبردی که رستم با جادوگر پری نما دارد نشانه بزرگ این تعبیر دارد.
بهرحال زنان در ادبیات نقش پررنگی دارند که بیشتر اشاره به خصوصیت‌های ظاهری آنان‌ست، مگر در آثاری مانند شاهنامه که در کنار فریبا بودند فرزانه بودن زنان را نیز مورد توجه قرار می دهد
*ملیکاملازاده
کارشناسی تاریخ ورودی ۹۹*